عنصر اقتصاد سیاسی به عنوان اصلی ترین کلید تحلیل تاریخ اجتماعی از طریق این جریان وارد ایران شد شیوه تاریخ نگاری مارکسیستی تحمیل شیوه تاریخ نگاری و تاریخ نگری مادی مارکسیسم بر تاریخ ایران است تقی آرانی مروج نخستین و بنیانگذار احزاب مارکسیسم در ایران کوشش می کند تا قالب ماتریالیسم تاریخی مارکس را بر مسائل و قضایای تاریخی ایران تطبیق دهد و دیگر تئوریسن های توده ای و مارکسیستی همچون احسان طبری و غیره با این شیوه به تحلیل تاریخ ایران پرداخته اند برخی دیگر با ترجمه آثار روسی درباره ایران و اسلام به زبان فارسی این رسالت را به دوش کشیده اند مانند کریم کشاورز و ایرج اسکندری تحلیل های مارکسیستی در خصوص انقلاب اسلامی ایران نیز ارائه شده است که به تحلیل طبقاتی انقلاب و تاکید بر نقش مسلط عامل اقتصاد مبتنی است.
کسانی که براساس نظریه مارکس به تحلیل انقلاب اسلامی ایران پرداخته دو گروه اند:
1- گروهی انقلاب اسلامی را انقلاب ندانسته قیام حرکت و رخداد می خوانند زیرا اگر انقلاب بخوانند مجبورند تحلیل اقتصادی و طبقاتی ارائه دهند .
2- گروهی انقلاب می خوانند و معتقد ند به پیروی از نظر مارکس هر کشور پس از دوره فئودالی ابتدا یک انقلاب بورژوا دمکراتیک را تجربه می کند و پس با تکامل ابزار تولید پس از مدتی نسبتاً طولانی شاهد انقلاب سوسیالیستی خواهد بود بنابراين بورژوازی را سردمدار انقلاب اسلامی می خوانند
حزب توده[1] انقلاب اسلامی را یک انقلاب ملی دموکراتیک خواند و بعد آن را انقلاب ضد امپریالیسم و مردمی ایران که همان معنی را می داد و حساسیت کمتری را برمی انگیخت ، اعلام کرد. برخی از نویسندگان از تئوری اقتصاد عامل انقلاب اسلامی یاد می کنند ایشان عمدتاً متاثر از مکتب مارکسیم بوده و معتقد به زیر بنا بودن اقتصاد در انقلاب ها هستند از جمله طرفداران این نظریه حزب توده ، چریک های فدایی خلق و برخی اندیشمندان غربی همچون ری ردکاتم و فردهالیدی می توان نام برد.
دردهه 50شمسي به تبع جو سياسي حاکم گرايش جديد در تاريخ نگاري ايران پيدا شد گرايشي که وقايع تاريخي ايران را،تئوري ها چپ و از ديدگاه طبقاتي تحليل مي کرد اين گرايش به سراغ انقلاب مشروطه نيز رفت و به تحليل اين واقعه با نظريه هاي مارکسيستي پرداختند که مي توان به رحيم رئيس نيا و باقر مومني نام برد
رئيس نيا :
1- زمينه هاي اقتصادي و اجتماعي انقلاب مشروطيت ايران با همکاري داريوش آشوري
2- حيدرخان عمو اوغلي درگذر ازطوفان ها و دو مبارز جنبش مشروطه ستار خان و شيخ محمد خياباني
باقر مومني :
1- ايران در آستانه انقلاب مشروطه
2- مساله ارضي و جنگ طبقاتي در ايران
3- ادبيات مشروطه
4- پنج لول روسي
5- آخرين مجاهد
الف ) احسان طبری :
در سال 1295 در شهر ساری متولد شد و در سال 1316 بخاطر ارتباط با دکتر تقی آرانی دستگیر و زندانی شد او در تاسیس حزب توده ایران نقش زیادی داشت و در سال 1328 از ایران خارج شد طبری به 7 زبان مختلف آشنایی کامل داشت از او مقالات زیادی در نشریه مردم ارگان حزب توده ایران منتشر شد پس از انقلاب به ایران بازگشت و در حزب توده فعالیت می کرد . در سال 1362 دستگیر شد او پس از دستگیری کتاب کژراهه را منتشر کرد که از گذشته خود انتقاد کرده است . از آثار او می توان به :
1- برخی بررسی ها درباره جهان بینی ها و بینش های اجتماعی ایران
2- درباره سيبرنتیک یا دانش گردانش
3- کژ راهه
از او به عنوان یکی از بزرگترین فلاسفه تاریخ معاصر ایران و یکی از اعضای برجسته و اصلی حزب توده نام می برند او مارکسیست بود که او یکی از پنج ایدئوگ بزرگ مارکسیست در ایران است او دکترای فلسفه خود را از شوروی گرفته است در سال 1316به همراه گروه 53 نفر یاران دکتر تقی آرانی زندانی شد و بعد از آزادی از زندان به حزب توده پیوست وی به علت تبلیغات کمونیستی از جانب رژیم به اعلام محکوم شد ناگریز به شوروی پناه برد.
1- فروپاشی نظام سنتی و زایش سرمایه داری
2- شناخت و سنجش مارکسیسم
3- زایش و تکامل تئوری انقلابی
4- دهه نخستین
5- خانواده برومند
6- روشنفکر مایوس ، ترانه خوابگونه
ب ) ایرج اسکندری :
یکی از اعضای شاخص گروه 53 نفر و از بنیانگذاران حزب توده ایران بود نماینده دوره چهاردهم مجلس، وزیر هنر و پیشه در کابینه قوام السلطنه و تا سال57 دبیر اول حزب توده ایران بود او تاریخ ایران را به خوبی می شناخت و یکی از خبرگان آثار باستانی ایران بود او چهار سال در زندان رضا شاه بود و کتاب کاپیتال مارکس را به فارسی ترجمه کرد.
از موسین مجله دنیا بود پس از آزادی از زندان روزنامه رهبر را شروع کرد که مشهورترین و پرتیراژترین ارگان خبری در خاور میانه بود بعد از انقلاب به ایران آمد و در مصاحبه با مجله تهران مصور از برخی مواضع حزب توده و برخی رفتارهای گذشته انتقاد کرد و مجبور به خروج از ایران شد و در سال 1372 در شهر لاپیزیک در گذشت .
ج) تقی آرانی :
متولد تبریز و از اعضای برجسته گروه 53 نفر بودند این گروه متهم بودند که از مردم اشتراکی و کمونیستی پیروی می کنند که بتدریج دستگیر و زندانی شدند او در سال 1304 فرقه جمهوری انقلابی ایران را پایه گذاری کرد مجله دنیا یکی از آثار مبارزه فکری دکتر تقی آرانی است که آن را به همراه ایرج اسکندری و بزرگ علوی انتشار داد . او در سال 1318 به طرز مشکوکی در زندان در گذشت و مسئوولین زندان گزارش دادند که به دلیل بیماری تیفوس جان داده است و در امامزاده عبدالله به خاک سپرده شده است . احمد شاملو در رسای او شعر «قصیده» برای انسان ماه بهمن را در سال 1329 سرود. [2]
د) کریم کشاورز:
مترجم و داستان نویس ایران از اعضای حزب کمونیست ایران و سپس حزب توده ایران بود در سال 1332 به جزیره خارک تبیعد شد او کتابهای تاریخی زیادی به فارسی ترجمه کرد آثار او :
1- نهضت سربداران در خراسان
2- کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول
3- تاریخ ما و دیاکونوف
4-تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن 18 پیگولووسکایا
5- اسلام در ایران پتروشفسکی
6- تاریخ اشکانیان دیاکونوف
7- تاریخ ایران از باستان تا امروز گرانتوسکی
8- دوران کودکی مارکسیسم گورگی
9- آبیاری در ترکستان اثر بار تولد
10- حسن صباح
او بیش از 70 سال از عمر خود را به تالیف و ترجمه گذرانده بود. او در سال 1365 در سن 86 سالگی در گذشت و 35 اثر از او باقیست
[1] حزب توده از شکل گیری تا فروپاشی ، موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی و محمود طلوعی ، پیوستن و گسستن .
[2] تقی آرانی در آیینه تاریخ ، خسرو شاکری 1387 تهران؛ انتشارات اختران .
ادامه مطلب